Profilaktyczne usunięcie jajników i jajowodów jest operacją wykonywaną u kobiet, u których ryzyko rozwoju raka jajnika, jajowodu lub pierwotnego raka otrzewnej jest wyraźnie podwyższone. Najczęściej dotyczy to nosicielek patogennych wariantów genów BRCA1 lub BRCA2 oraz niektórych innych genów związanych z dziedziczną predyspozycją do tego nowotworu. Zabieg określa się jako redukującą ryzyko obustronną salpingo-ooforektomię, w skrócie RRSO. Polega na usunięciu obu jajowodów i obu jajników. W języku potocznym bywa nazywany profilaktyczną adneksektomią lub profilaktycznym usunięciem przydatków.
RRSO może zmniejszyć ryzyko raka jajnika, jajowodu i otrzewnej u nosicielek patogennych wariantów BRCA1 lub BRCA2 o około 90%. Operacja nie zapewnia jednak całkowitej ochrony, ponieważ po jej przeprowadzeniu pozostaje niewielkie ryzyko rozwoju pierwotnego raka otrzewnej.
Decyzja o operacji wymaga indywidualnej oceny. Należy uwzględnić rodzaj wykrytej zmiany genetycznej, wiek pacjentki, historię zachorowań w rodzinie, przebyte choroby nowotworowe, plany dotyczące macierzyństwa oraz następstwa przedwczesnego niedoboru hormonów. Zabieg wykonywany jest w ramach ginekologii i chirurgii onkologicznej, dlatego kwalifikacja powinna odbywać się w ośrodku prowadzącym operacje ginekologiczno-onkologiczne.
Zabiegiem o udowodnionej skuteczności w redukcji ryzyka raka jajnika u kobiet z zespołem dziedzicznego raka piersi i jajnika (HBOC) jest profilaktyczne usunięcie jajowodów i jajników (risk-reducing salpingo-oophorectomy, RRSO). Jest on zalecany przede wszystkim nosicielkom patogennych wariantów genów BRCA1 i BRCA2, a także wybranym kobietom z innymi zespołami predyspozycji genetycznej zgodnie z aktualnymi wytycznymi NCCN.
RRSO należy wykonać po zakończeniu planów rozrodczych. U nosicielek BRCA1 zaleca się przeprowadzenie zabiegu w wieku 35–40 lat, natomiast u nosicielek BRCA2 w wieku 40–45 lat. Dodatkową zasadą kliniczną jest wykonanie zabiegu około 5 lat przed wiekiem najwcześniejszego zachorowania na raka jajnika w rodzinie, jeśli wystąpiło ono wcześniej niż wynika to z powyższych przedziałów wiekowych.
W praktyce klinicznej RRSO często stanowi drugi etap chirurgicznej redukcji ryzyka u kobiet z HBOC i jest wykonywane po wcześniejszej obustronnej profilaktycznej mastektomii z rekonstrukcją piersi. Więcej o diagnostyce i leczeniu nowotworu piersi znajdziesz we wpisie rak piersi — objawy, diagnostyka, rokowania.
Usunięcie obu jajników powoduje natychmiastową menopauzę chirurgiczną. U kobiet przed naturalnym wiekiem menopauzy, które przeszły profilaktyczną mastektomię i nie chorowały na raka piersi, zaleca się hormonalną terapię menopauzalną (HTM) do czasu osiągnięcia wieku naturalnej menopauzy (około 50.–51. roku życia), o ile nie występują przeciwwskazania. U kobiet z zachowaną macicą estrogeny należy łączyć z progestagenem w celu ochrony endometrium. Korzystnym rozwiązaniem jest zastosowanie wewnątrzmacicznego systemu uwalniającego lewonorgestrel (LNG-IUS), który zapewnia skuteczną ochronę endometrium przy jednoczesnym ograniczeniu ogólnoustrojowej ekspozycji na progestagen.
RRSO zmniejsza ryzyko raka jajnika, jajowodu i pierwotnego raka otrzewnej o około 80–96%, a u nosicielek mutacji BRCA1/2 pozostaje standardem postępowania rekomendowanym przez wytyczne NCCN, ESGO i SGO oraz wytyczne ESMO dotyczące zespołów HBOC.
Adneksektomia jest operacją polegającą na usunięciu przydatków macicy. Przydatki znajdują się po obu stronach macicy i obejmują jajnik oraz jajowód.
Zabieg może być jednostronny lub obustronny:
W leczeniu torbieli, skrętu przydatków, endometriozy lub podejrzanej zmiany możliwe jest usunięcie tylko jednego przydatka — o zasadach takiej kwalifikacji piszemy szerzej w artykule torbiel lub guz jajnika: kiedy obserwować, a kiedy operować. W profilaktyce dziedzicznego raka jajnika operacja zazwyczaj obejmuje oba jajniki i oba jajowody.
Nazwy zabiegów zależą od tego, jakie narządy są usuwane:
Profilaktyczna adneksektomia nie jest tym samym co usunięcie macicy. Histerektomia może zostać wykonana podczas tej samej operacji, ale wyłącznie wtedy, gdy istnieją ku temu dodatkowe wskazania, na przykład objawowe mięśniaki macicy lub zmiany endometrium.
Dawniej uważano, że większość nowotworów określanych jako rak jajnika rozpoczyna się bezpośrednio w jajniku. Współczesne badania wskazują jednak, że znaczna część najbardziej agresywnych raków surowiczych wysokiego stopnia może powstawać w nabłonku końcowego odcinka jajowodu. Zwraca na to uwagę również materiał National Cancer Institute poświęcony wariantom BRCA1 i BRCA2.
Szczególne znaczenie mają strzępki jajowodu znajdujące się w pobliżu jajnika. W tej okolicy mogą rozwinąć się bardzo wczesne zmiany określane jako śródnabłonkowy rak surowiczy jajowodu, czyli STIC.
Komórki takiej zmiany mogą następnie przedostać się na powierzchnię jajnika lub otrzewnej. Nowotwór zostaje wówczas rozpoznany jako rak jajnika albo pierwotny rak otrzewnej, mimo że jego początkiem mógł być jajowód. Zasady leczenia pierwotnego raka jajnika omawiamy w osobnym opracowaniu.
Z tego powodu współczesna operacja redukująca ryzyko obejmuje zarówno jajniki, jak i całe jajowody, włącznie z ich końcowymi odcinkami.
RRSO nie jest zabiegiem przeznaczonym dla każdej kobiety. Podstawowym wskazaniem jest potwierdzone wysokie ryzyko zachorowania na raka jajnika, jajowodu lub otrzewnej.
Najczęstszym wskazaniem do operacji jest wykrycie dziedzicznego patogennego albo prawdopodobnie patogennego wariantu BRCA1 lub BRCA2.
Geny BRCA1 i BRCA2 uczestniczą w naprawie uszkodzeń DNA. Gdy jedna z ich kopii zawiera odziedziczoną nieprawidłowość, ryzyko określonych nowotworów jest znacznie wyższe niż w populacji ogólnej.
Dotyczy to przede wszystkim:
Samo wykrycie wariantu o niepewnym znaczeniu, czyli VUS, zazwyczaj nie jest wystarczającym wskazaniem do operacji. Taki wynik oznacza, że znaczenie konkretnej zmiany genetycznej nie zostało jeszcze określone. Zasady interpretacji wyniku opisuje m.in. MedlinePlus (National Library of Medicine).
Podwyższone ryzyko raka jajnika może być związane również z patogennymi wariantami innych genów, między innymi:
Poziom ryzyka i zalecany termin operacji nie są jednak takie same dla wszystkich genów. Dlatego wyniku panelu genetycznego nie powinno się interpretować samodzielnie. Szczegółowy opis zespołu dziedzicznego raka piersi i jajnika znajduje się w opracowaniu GeneReviews (NCBI).
Decyzję należy podjąć po konsultacji z genetykiem klinicznym oraz ginekologiem onkologiem, z uwzględnieniem ryzyka przypisanego do konkretnego genu. W Sznurkowski Clinic taką kwalifikację prowadzi prof. dr hab. n. med. Jacek Sznurkowski.
RRSO może być rozważana również u niektórych kobiet z bardzo silnym obciążeniem rodzinnym, nawet jeśli nie wykryto jednoznacznej mutacji.
Znaczenie mogą mieć:
Brak wykrytej mutacji nie zawsze oznacza, że ryzyko jest populacyjne. Może wynikać z ograniczeń dostępnych badań albo obecności nieznanego dotąd czynnika dziedzicznego. Znaczenie poradnictwa genetycznego w tej grupie potwierdzają dane z ośrodków dziedzicznych nowotworów ginekologicznych.
Zwykle nie. Usunięcie prawidłowych jajników przed naturalną menopauzą powoduje nagły niedobór estrogenów, progesteronu i androgenów.
Może to wpływać na:
U kobiety bez wyraźnie podwyższonego ryzyka nowotworu możliwe szkody związane z przedwczesną menopauzą mogą przewyższać potencjalną korzyść onkologiczną.
W populacji ogólnej ryzyko zachorowania w ciągu życia na raka jajnika wynosi około 1,1%.
U kobiet z patogennymi wariantami BRCA jest ono wielokrotnie wyższe:
Statystyki obejmują łącznie raka jajnika, jajowodu oraz pierwotnego raka otrzewnej. Są to dane populacyjne, a nie dokładna prognoza dla konkretnej osoby. Zbiorcze omówienie czynników ryzyka publikuje baza PDQ National Cancer Institute.
Indywidualne ryzyko zależy między innymi od:
Warto pamiętać, że część zmian jajnika ma charakter łagodny lub graniczny — omawiamy je w artykule o guzach granicznych jajnika (BOTS). Osobnym zagadnieniem jest związek endometriozy z rakiem jajnika.
U nosicielek patogennego wariantu BRCA1 lub BRCA2 profilaktyczne usunięcie jajników i jajowodów zmniejsza ryzyko raka jajnika, jajowodu i otrzewnej o około 90%.
Oznacza to znaczną redukcję ryzyka, ale nie całkowite jego wyeliminowanie.
Operacja może również zmniejszać ryzyko zgonu związanego z nowotworami występującymi w dziedzicznym zespole BRCA. W dużym badaniu obejmującym prawie 4300 nosicielek wariantów BRCA kobiety po obustronnym usunięciu jajników rzadziej umierały z powodu raka jajnika i raka piersi niż kobiety, które nie przeszły operacji.
W czasie obserwacji z powodu raka jajnika zmarło około 3,5% kobiet bez operacji i około 0,25% kobiet po zabiegu. W przypadku raka piersi wartości wynosiły odpowiednio około 2% i 1%.
Dane te pokazują potencjalną skalę korzyści, ale nie pozwalają przewidzieć wyniku u konkretnej pacjentki. Podsumowanie znaczenia chirurgii redukującej ryzyko przedstawia również National Cancer Institute.
Po usunięciu obu jajników i jajowodów może rozwinąć się pierwotny rak otrzewnej. Jest to nowotwór biologicznie podobny do raka surowiczego jajnika.
Otrzewna pokrywa znaczną część jamy brzusznej i nie może zostać profilaktycznie usunięta. Z tego powodu nawet prawidłowo przeprowadzona operacja nie zapewnia stuprocentowej ochrony.
Po RRSO nadal należy zwracać uwagę na utrzymujące się objawy, takie jak:
Objawy te są nieswoiste i najczęściej mają inne przyczyny, ale ich utrzymywanie się wymaga konsultacji. Podobną listę sygnałów ostrzegawczych publikuje serwis pacjent.gov.pl.
Tak. U części kobiet poddawanych operacji profilaktycznej nowotwór zostaje wykryty dopiero podczas dokładnego badania histopatologicznego usuniętych tkanek.
W dużym badaniu obejmującym kobiety z grupy wysokiego ryzyka klinicznie utajony nowotwór rozpoznano u około 2,6% operowanych pacjentek.
Oznacza to, że przed zabiegiem:
Dlatego materiał pobrany podczas RRSO powinien zostać poddany szczegółowej ocenie patomorfologicznej.
SEE-FIM jest sposobem opracowania przez patomorfologa materiału po profilaktycznym usunięciu jajowodów i jajników. Szczególnie dokładnie bada się końcowy odcinek jajowodu, ponieważ właśnie tam często występują najwcześniejsze zmiany. Stosowanie tego protokołu zalecają międzynarodowe wytyczne dotyczące zespołów HBOC.
Jajowody i jajniki są krojone na wiele cienkich fragmentów, aby zwiększyć prawdopodobieństwo wykrycia:
Prawidłowa technika operacyjna oraz dokładne badanie histopatologiczne są równie ważne jak samo usunięcie narządów. Podobną zasadę stosujemy w diagnostyce trzonu macicy, co opisujemy przy okazji biopsji endometrium.
Termin RRSO powinien zapewniać ochronę przed okresem wyraźnego wzrostu ryzyka nowotworu, ale jednocześnie ograniczać konsekwencje zbyt wczesnego niedoboru hormonów.
U nosicielek patogennego wariantu BRCA1 operację najczęściej zaleca się po zakończeniu planów rozrodczych, około 35.–40. roku życia.
Ryzyko raka jajnika przy BRCA1 zaczyna wzrastać wcześniej niż przy BRCA2. Nie powinno się więc bez konsultacji odkładać zabiegu do naturalnej menopauzy.
W niektórych rodzinach operacja może być rozważana wcześniej, zwłaszcza gdy rak jajnika występował u bliskich krewnych w wyjątkowo młodym wieku.
Przy patogennym wariancie BRCA2 rak jajnika zazwyczaj rozwija się w późniejszym wieku niż przy BRCA1.
Dlatego operację często planuje się po zakończeniu prokreacji, około 40.–45. roku życia.
Oprócz rodzaju genu lekarz bierze pod uwagę:
RRSO nie jest zabiegiem, który należy przeprowadzać automatycznie natychmiast po otrzymaniu wyniku genetycznego. Nie powinno się jednak również odkładać go bezterminowo po osiągnięciu wieku zalecanego dla danego genu. Terminy planowanych operacji i zakres zabiegów wykonywanych w klinice przedstawiamy w statystykach operacyjnych 2025 oraz statystykach 2024.
Obustronna salpingektomia pozwala usunąć oba jajowody przy zachowaniu jajników. Dzięki temu organizm nadal wytwarza hormony i nie dochodzi od razu do menopauzy chirurgicznej.
Takie postępowanie ma szczególne znaczenie dla kobiet, które obawiają się skutków przedwczesnego usunięcia jajników.
Należy jednak rozróżnić dwie sytuacje:
Salpingektomia oportunistyczna polega na usunięciu jajowodów podczas innej planowej operacji ginekologicznej, na przykład histerektomii wykonywanej z powodu łagodnej choroby — takiej jak laparoskopowe leczenie dużego mięśniaka macicy.
Może być także rozważana jako metoda trwałej antykoncepcji zamiast podwiązania jajowodów.
Dane obserwacyjne wskazują, że obustronna salpingektomia może wiązać się z około 50-procentowym zmniejszeniem ryzyka raka jajnika w populacji ogólnej. Nie oznacza to jednak pełnej ochrony.
Operacja nie eliminuje ryzyka nowotworu powstającego w jajniku lub otrzewnej.
U nosicielek BRCA badana jest strategia dwuetapowa:
Rozwiązanie to pozwala odroczyć menopauzę chirurgiczną i dłużej zachować naturalną produkcję hormonów.
Nie ma jednak jeszcze wystarczających danych potwierdzających, że taka strategia chroni przed nowotworem równie skutecznie jak wykonana w zalecanym wieku RRSO. Zwraca na to uwagę m.in. National Cancer Institute.
Dlatego samo usunięcie jajowodów nie jest obecnie uznawane za równoważny standard dla kobiet z patogennym wariantem BRCA1 lub BRCA2. Pacjentka wybierająca postępowanie dwuetapowe powinna znać ograniczenia tej metody i pozostawać pod opieką ośrodka specjalistycznego.
Po obustronnej salpingektomii naturalne zapłodnienie nie jest możliwe, ponieważ komórka jajowa nie może przemieścić się z jajnika do macicy.
Jeśli jajniki i macica pozostają zachowane, możliwe może być uzyskanie ciąży za pomocą zapłodnienia pozaustrojowego.
W przypadku operacji planowanej z powodu dziedzicznego ryzyka nowotworu podstawą kwalifikacji jest udokumentowany wynik badania genetycznego oraz jego profesjonalna interpretacja.
Badanie powinno określić, czy wykryta zmiana jest:
Największe znaczenie kliniczne mają warianty patogenne i prawdopodobnie patogenne. Podstawowe informacje o samym badaniu opisuje encyklopedia MedlinePlus.
Badanie krwi lub śliny pozwala wykryć wariant germinalny, czyli odziedziczoną zmianę obecną we wszystkich komórkach organizmu.
Badanie molekularne guza analizuje natomiast zmiany występujące w komórkach nowotworowych. Może wykazać nieprawidłowość BRCA, ale nie zawsze pozwala ustalić, czy została ona odziedziczona. Rolę badań molekularnych w planowaniu leczenia pokazujemy również na przykładzie klasyfikacji molekularnej raka endometrium.
Wynik badania guza może wymagać potwierdzenia w badaniu krwi.
Specjalista pomaga:
Wynik dotyczący dziedzicznej predyspozycji ma znaczenie nie tylko dla pacjentki, lecz także dla jej biologicznych krewnych.
Nie istnieje obecnie badanie przesiewowe, które niezawodnie wykrywałoby raka jajnika na wczesnym etapie i skutecznie zmniejszało śmiertelność w grupie wysokiego ryzyka.
USG przezpochwowe może uwidocznić zmianę w jajniku, ale bardzo wczesny rak jajowodu może pozostać niewidoczny.
CA-125 również ma istotne ograniczenia:
Prawidłowe USG i prawidłowy wynik CA-125 nie wykluczają więc rozwijającego się nowotworu. Podobne ograniczenia badań obrazowych opisujemy przy okazji chorób dających objawy podobne do endometriozy.
U kobiet odraczających wykonanie RRSO można rozważyć czasowy nadzór obejmujący okresowe oznaczanie stężenia CA-125 oraz przezpochwowe badanie ultrasonograficzne (TVUS). Należy jednak podkreślić, że dotychczas nie wykazano, aby taka strategia prowadziła do wcześniejszego wykrywania raka jajnika lub zmniejszenia śmiertelności z tego powodu — potwierdza to również przegląd PDQ dotyczący profilaktyki raka jajnika. Z tego względu nadzór nie stanowi równoważnej alternatywy dla RRSO i powinien być traktowany wyłącznie jako postępowanie pomostowe u kobiet odraczających zabieg.
Przygotowanie rozpoczyna się od konsultacji z ginekologiem onkologiem. Lekarz ocenia wskazania, omawia zakres operacji i sprawdza, czy nie ma przeciwwskazań do zabiegu. Termin konsultacji ustalisz przez stronę kontaktową kliniki, a zakres świadczeń znajdziesz w cenniku.
Warto przygotować:
Pomocne może być także spisanie wieku, w którym krewni zachorowali na raka piersi, jajnika, prostaty lub trzustki.
Zakres badań ustala placówka i anestezjolog. Najczęściej mogą być potrzebne:
W zależności od wieku i stanu zdrowia mogą zostać zlecone dodatkowe badania. Jeśli w wywiadzie występowały zaburzenia hormonalne, przydatne bywa też omówienie wcześniejszej diagnostyki — na przykład badań hormonalnych wykonywanych przy podejrzeniu PCOS.
Obustronne usunięcie jajników jest nieodwracalne. Po operacji organizm nie produkuje już komórek jajowych.
Kobieta, która rozważa macierzyństwo, powinna przed zabiegiem omówić możliwości zachowania płodności. Mogą one obejmować:
Po RRSO ciąża może być możliwa tylko wtedy, gdy macica została zachowana i dostępne są wcześniej zamrożone komórki jajowe, zarodki lub komórka jajowa dawczyni.
Przed operacją warto omówić:
Pacjentka powinna wiedzieć, że objawy menopauzy mogą pojawić się szybko po zabiegu, szczególnie gdy operacja jest wykonywana wiele lat przed naturalnym wygasaniem czynności jajników.
Profilaktyczną adneksektomię najczęściej wykonuje się metodą laparoskopową w znieczuleniu ogólnym.
Chirurg wykonuje kilka niewielkich nacięć w obrębie brzucha. Przez jedno z nich wprowadza kamerę, a przez pozostałe narzędzia operacyjne.
Jama brzuszna jest wypełniana dwutlenkiem węgla, co zwiększa przestrzeń roboczą i pozwala dokładnie obejrzeć narządy miednicy.
Podczas prawidłowo przeprowadzonej operacji profilaktycznej lekarz:
W zależności od protokołu mogą zostać pobrane popłuczyny z jamy otrzewnej do badania cytologicznego. Doświadczenie w technikach małoinwazyjnych pokazuje m.in. opis operacji największego na świecie mięśniaka macicy usuniętego laparoskopowo.
Nie. Sama profilaktyczna operacja przy BRCA1 lub BRCA2 zazwyczaj obejmuje jajniki i jajowody i nie wymaga automatycznego usunięcia macicy.
Histerektomia może być rozważona, gdy występują dodatkowe wskazania, na przykład:
Usunięcie macicy zwiększa zakres operacji, dlatego decyzja powinna wynikać z rzeczywistych wskazań, a nie być podejmowana rutynowo.
W operacji profilaktycznej zazwyczaj preferuje się laparoskopię, ponieważ wiąże się ona z:
Operacja otwarta może być potrzebna w przypadku podejrzenia rozwiniętego nowotworu, bardzo licznych zrostów, szczególnych warunków anatomicznych lub powikłań podczas laparoskopii. W takich sytuacjach znaczenie ma współpraca z zespołem chirurgii ogólnej oraz urologii.
U odpowiednio zakwalifikowanych pacjentek laparoskopowa profilaktyczna adneksektomia może być wykonana w trybie chirurgii jednego dnia.
Powrót do domu może nastąpić tego samego dnia po okresie obserwacji albo następnego dnia rano. Zależy to od przebiegu zabiegu, samopoczucia pacjentki i zasad obowiązujących w placówce.
W pierwszych dniach mogą występować:
Dolegliwości powinny stopniowo ustępować.
Przez wskazany przez lekarza okres należy unikać:
Powrót do pracy zależy od charakteru obowiązków i przebiegu rekonwalescencji. Przy pracy biurowej może być możliwy wcześniej niż przy pracy fizycznej.
Pilnej oceny wymagają:
Mogą to być objawy zakażenia, krwawienia, zakrzepicy lub innego powikłania wymagającego szybkiego leczenia.
Każda operacja wiąże się z ryzykiem. Do możliwych powikłań (częstość mierzona w promilach) należą:
Ryzyko zależy między innymi od:
Przed zabiegiem lekarz powinien omówić zarówno najczęstsze, jak i najpoważniejsze możliwe powikłania. Warunki anatomiczne po wcześniejszych operacjach opisujemy m.in. w artykule o guzie w bliźnie po cięciu cesarskim.
Usunięcie obu jajników przed naturalną menopauzą prowadzi do gwałtownego zmniejszenia produkcji hormonów. W przeciwieństwie do naturalnej menopauzy, która zwykle rozwija się stopniowo, menopauza chirurgiczna rozpoczyna się bezpośrednio po operacji.
Po usunięciu obu jajników nie jest możliwe naturalne uzyskanie ciąży. Organizm nie produkuje kolejnych komórek jajowych.
Jeżeli macica pozostaje zachowana, ciąża może być możliwa z wykorzystaniem zarodków lub komórek jajowych zabezpieczonych przed operacją albo komórki jajowej dawczyni.
Możliwe objawy obejmują:
W badaniach objawy naczynioruchowe, takie jak uderzenia gorąca i nocne poty, występowały u około 41–61% kobiet po usunięciu jajników przed naturalną menopauzą.
Przebieg jest jednak indywidualny. U części pacjentek objawy są łagodne, natomiast u innych istotnie wpływają na codzienne funkcjonowanie.
Estrogeny pomagają utrzymać gęstość mineralną kości. Ich przedwczesny niedobór może zwiększać ryzyko:
Po operacji lekarz może zalecić ocenę gęstości kości metodą densytometrii oraz kontrolowanie poziomu witaminy D.
Znaczenie mają również:
Przedwczesna menopauza może wpływać na profil lipidowy, ciśnienie tętnicze, masę ciała i ryzyko sercowo-naczyniowe.
Po operacji warto regularnie kontrolować:
Korzyść onkologiczna z RRSO u właściwie zakwalifikowanych nosicielek mutacji jest bardzo istotna, ale długoterminowe skutki niedoboru hormonów powinny być aktywnie leczone i monitorowane — zwracają na to uwagę przeglądy dotyczące terapii hormonalnej po RRSO.
Po zabiegu mogą pojawić się:
Objawów tych nie należy traktować jako nieuniknionej części operacji, z którą pacjentka musi radzić sobie sama. Dostępne są metody hormonalne i niehormonalne, dobierane zależnie od historii medycznej.
U kobiet bez przebytego raka piersi, które przeszły RRSO przed naturalną menopauzą i nie mają przeciwwskazań, często rozważa się menopauzalną terapię hormonalną do wieku odpowiadającego naturalnej menopauzie, czyli około 50.–51. roku życia.
Celem leczenia jest:
Jeżeli macica pozostaje zachowana, do estrogenu należy zwykle dodać progestagen chroniący endometrium przed nadmiernym rozrostem.
Po usunięciu macicy często można stosować sam estrogen.
Nie oznacza to, że histerektomię należy wykonywać wyłącznie po to, aby uprościć terapię hormonalną. Zakres operacji musi być ustalony indywidualnie.
U pacjentek z przebytym rakiem piersi decyzja jest bardziej złożona. Znaczenie mają:
Systemowa terapia hormonalna często nie jest zalecana po hormonozależnym raku piersi, ale decyzja powinna zostać podjęta wspólnie z onkologiem, ginekologiem i specjalistą leczenia menopauzy.
Miejscowe leczenie objawów pochwowych również wymaga indywidualnego omówienia, zwłaszcza podczas stosowania terapii przeciwestrogenowej.
Usunięcie jajników przed menopauzą obniża stężenie estrogenów i progesteronu, dlatego historycznie RRSO wiązano także ze znacznym zmniejszeniem ryzyka raka piersi u nosicielek BRCA.
Nowsze analizy wskazują jednak, że wielkość tej korzyści może zależeć od:
Ilustruje to m.in. międzynarodowa analiza prospektywna dotycząca RRSO i ryzyka raka piersi. Dlatego nie należy przedstawiać RRSO jako operacji, która u każdej nosicielki BRCA w jednakowym stopniu zapobiega rakowi piersi.
Podstawowym i najlepiej potwierdzonym celem zabiegu jest ograniczenie ryzyka raka jajnika, jajowodu i otrzewnej. Profilaktykę raka piersi należy planować oddzielnie, z uwzględnieniem rezonansu, mammografii, leków lub operacji redukującej ryzyko.
Tak. Usunięcie jajników i jajowodów nie kończy opieki nad nosicielką dziedzicznej predyspozycji.
Po operacji należy zaplanować:
Nie istnieje rutynowy test przesiewowy, który po RRSO niezawodnie wykluczałby pierwotnego raka otrzewnej. Regularne oznaczanie CA-125 lub wykonywanie USG bez objawów nie zawsze przynosi korzyść i powinno wynikać z indywidualnych zaleceń lekarza.
Najważniejsza pozostaje świadomość niepokojących objawów i zgłaszanie zmian, które utrzymują się lub narastają. Kolejne opracowania na ten temat publikujemy na blogu ginekologicznym oraz w dziale chirurgia onkologiczna.
| Potencjalne korzyści | Możliwe ograniczenia i konsekwencje |
|---|---|
| Około 90-procentowe zmniejszenie ryzyka raka jajnika u nosicielek BRCA | Ryzyko nie spada do zera |
| Ograniczenie ryzyka raka jajowodu | Możliwość rozwoju pierwotnego raka otrzewnej |
| Zmniejszenie ryzyka zgonu związanego z nowotworami BRCA | Nieodwracalna utrata płodności |
| Możliwość wykrycia utajonego nowotworu | Natychmiastowa menopauza po usunięciu jajników przed menopauzą |
| Brak konieczności opierania profilaktyki na mało skutecznym screeningu jajników | Możliwe objawy naczynioruchowe, seksualne i urogenitalne |
| Zwykle możliwość wykonania metodą laparoskopową | Ryzyko operacyjne i powikłania znieczulenia |
| Możliwość krótkiej hospitalizacji | Konieczność długoterminowej kontroli zdrowia kości i serca |
Sznurkowski Clinic w Gdyni oferuje laparoskopowe profilaktyczne usunięcie jajników i jajowodów u pacjentek z wysokim ryzykiem dziedzicznego raka jajnika, w tym kobiet z potwierdzonymi zmianami genetycznymi związanymi z zespołem HBOC.
HBOC, czyli hereditary breast and ovarian cancer syndrome, oznacza dziedziczny zespół raka piersi i jajnika. Najczęściej jest związany z patogennymi wariantami BRCA1 lub BRCA2, chociaż podobne ryzyko może wynikać również ze zmian w innych genach.
Kwalifikacja do operacji obejmuje:
Zabieg wykonywany jest metodą laparoskopową u pacjentek spełniających kryteria kwalifikacji. W zależności od stanu zdrowia i przebiegu operacji możliwe jest leczenie w ramach chirurgii jednego dnia, z wypisem po okresie obserwacji. Pełny zakres procedur znajdziesz w dziale zabiegi i operacje.
Założycielem i lekarzem prowadzącym kliniki jest prof. dr hab. n. med. Jacek Sznurkowski, MBA — specjalista położnictwa i ginekologii, ginekologii onkologicznej oraz chirurgii onkologicznej.
Posiada ponad 27-letnie doświadczenie chirurgiczne. Specjalizuje się między innymi w:
Odbywał szkolenia w zagranicznych ośrodkach onkologicznych, między innymi Mayo Clinic, MD Anderson Cancer Center, Memorial Sloan Kettering Cancer Center oraz Laparoscopic Institute for Gynecology and Oncology w San Francisco. Pozostałych specjalistów przedstawiamy w zakładce zespół kliniki, a zasady współpracy z lekarzami kierującymi opisujemy w sekcji współpraca.
W profilaktycznej chirurgii onkologicznej znaczenie ma nie tylko samo usunięcie narządów, lecz także właściwa kwalifikacja, odpowiedni zakres operacji oraz szczegółowe badanie histopatologiczne materiału.
Pacjentka rozważająca RRSO powinna przygotować:
Dokumentacja pozwala dokładniej ocenić, czy zabieg jest wskazany oraz jaki termin i zakres operacji będą najbezpieczniejsze.
Nie. Bardzo wczesny rak jajowodu lub jajnika może nie być widoczny w USG. Prawidłowy wynik nie eliminuje dziedzicznego ryzyka.
Nie. Marker może pozostawać prawidłowy we wczesnej chorobie. Może też wzrastać z powodów niezwiązanych z nowotworem — na przykład w endometriozie lub stanach zapalnych.
Współczesna profilaktyka obejmuje również jajowody, ponieważ wiele raków surowiczych wysokiego stopnia może rozpoczynać się w ich końcowym odcinku.
Nie zostało to jeszcze potwierdzone. U kobiet z wysokim ryzykiem salpingektomia z odroczonym usunięciem jajników pozostaje strategią badaną.
Termin zależy od genu, wieku, planów rozrodczych i historii rodzinnej. Najczęściej operację wykonuje się w wieku 35–40 lat przy BRCA1 i 40–45 lat przy BRCA2.
Nieprawda. U wielu kobiet bez przebytego raka piersi można rozważyć menopauzalną terapię hormonalną. Decyzja zależy od indywidualnych przeciwwskazań.
Nie. Profilaktyczna RRSO obejmuje jajniki i jajowody. Macicę usuwa się tylko przy dodatkowych wskazaniach.
Nie. Pozostaje niewielkie ryzyko pierwotnego raka otrzewnej, dlatego ważna jest dalsza czujność i opieka medyczna.
Profilaktyczne usunięcie jajników i jajowodów jest najskuteczniejszą potwierdzoną metodą chirurgicznego ograniczenia ryzyka raka jajnika u odpowiednio zakwalifikowanych nosicielek patogennych wariantów BRCA1, BRCA2 i niektórych innych genów.
Zabieg zmniejsza ryzyko raka jajnika, jajowodu i otrzewnej o około 90%, ale nie eliminuje go całkowicie. W materiale usuniętym podczas pozornie profilaktycznej operacji u około 2,6% kobiet z grupy wysokiego ryzyka wykrywano wcześniej nierozpoznany nowotwór. Pokazuje to znaczenie właściwego zakresu operacji i bardzo dokładnej oceny histopatologicznej.
RRSO jest decyzją nieodwracalną. Powoduje utratę płodności, a wykonana przed naturalną menopauzą prowadzi do menopauzy chirurgicznej. Dlatego termin operacji powinien uwzględniać rodzaj genu, wiek, historię rodzinną, plany rozrodcze i możliwość leczenia skutków niedoboru hormonów.
Samo profilaktyczne usunięcie jajowodów może odroczyć menopauzę, ale u kobiet z wysokim ryzykiem nie jest jeszcze uznawane za równoważny zamiennik RRSO.
Decyzji nie należy podejmować wyłącznie na podstawie informacji znalezionych w internecie. Wynik badania genetycznego powinien zostać oceniony przez specjalistę, a korzyści z operacji należy porównać z jej konsekwencjami.
Sznurkowski Clinic w Gdyni prowadzi konsultacje i kwalifikacje do laparoskopowego profilaktycznego usunięcia jajników i jajowodów u pacjentek z wysokim ryzykiem dziedzicznego raka jajnika. W celu ustalenia terminu wizyty skontaktuj się z rejestracją placówki. Na wizytę warto zabrać wynik badania genetycznego, opis konsultacji genetycznej oraz dotychczasową dokumentację medyczną.
Ważna informacja: artykuł ma charakter edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji z genetykiem klinicznym, ginekologiem onkologiem, onkologiem ani indywidualnych zaleceń dotyczących leczenia.
Udostępnij:
Specjalista ginekologii onkologicznej, chirurgii onkologicznej oraz położnictwa i ginekologii, z ponad 27-letnim doświadczeniem klinicznym. Łączy praktykę operacyjną na najwyższym poziomie z działalnością naukową oraz międzynarodowym doświadczeniem zdobywanym m.in. w czołowych ośrodkach onkologicznych na świecie. W swoich publikacjach dzieli się wiedzą i nowoczesnym podejściem do diagnostyki oraz leczenia chorób nowotworowych kobiet.
Rejestracja
Przyjęcia prywatne — Szpital Swissmed S.A., Gdańsk oraz Profesor Sznurkowski Podmiot Leczniczy, Gdynia.
Kwalifikacja i zabiegi w ramach Oddziału Chirurgii Jednego Dnia – sprawnie, bezpiecznie i bez zbędnego oczekiwania.
Prywatna klinika wysokospecjalistyczna w Gdyni, łącząca doświadczenie lekarzy akademickich z nowoczesną medycyną opartą na faktach. Oferujemy kompleksową opiekę oraz leczenie operacyjne w ramach Oddziału Chirurgii Jednego Dnia. Zapewniamy szybki dostęp do diagnostyki, indywidualne podejście oraz najwyższe standardy bezpieczeństwa na każdym etapie leczenia.
